Caraka Saṃhitā: Post 5 (1.1.14-17)

 Caraka Saṃhitā: Verses 1.1.14-17

ब्रह्मज्ञानस्य निधयो दमस्य नियमस्य च ।

तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः ॥ C१,१.१४

सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम् ।

धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलम् उत्तमम् ॥ C१,१.१५

रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च ।

प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महान् अयम् ॥ C१,१.१६

कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः । C१,१.१७ a,b)

Oceans of the knowledge of Brahma, of restraint, and of observances, blazing with the energy of ascetic penances, (and) like fires upon which have been poured libations of clarified butter, these, seated there at their ease, took part in this beneficial conversation, (saying), — “Freedom from disease is the excellent root of Religion, Profit, Pleasure, and Salvation. Diseases are depredators thereof as also of happy life. This (therefore) is a great enemy of men that hath appeared. What shall be the means of checking them?’’ — Having said this, they betook to meditation

brahmajñānasya – of the knowledge of Brahma (neuter, genitive, singular)

nidhayaḥ - store houses, treasures (masculine, nominative, plural)

damasya – of control, of self command (masculine, genitive, singular)

niyamasya – of restraint (masculine, genitive, singular)

ca – and (indeclinable)

tapasas+tejasā – with the brilliance of austerity (neuter, instrumental, singular)

dīptāḥ - blazing, brilliant (adjective, masculine, nominative, plural)  

hūyamānāḥ -being, sacrificed into [with ghee?] (passive present participle, masculine, nominative, plural)

iva – like (indeclinable)

agnayaḥ - fires (masculine, nominative, plural)

sukhopaviṣṭāḥ (sukha+upaviṣṭāḥ) seated comfortably (adjective, masculine, nominative, plural)

te – they (pronoun, masculine, nominative, plural)

tatra – there (indeclinable)

puṇyāṃ - auspicious, righteous (adjective, feminine, accusative, singular)

cakruḥ - undertook, accomplished (3^rd person, perfect, plural √ कृ kṛ)

kathām – talk, discussion, story (noun, feminine, accusative, singular)

imām – this (pronoun, iyam, feminine, accusative, singular)

dharmārthakāmamokṣāṇām of dharma, artha, kāma, and mokṣa (dvandva, masculine, genitive, plural)

ārogyaṃ -  lack of/freedom from disease (noun, neuter, nominative, singular)

mūlam – root (noun, neuter, nominative, singular)

uttamam – best, highest (adjective, neuter, nominative, singular)

rogāḥ - diseases (noun, masculine, nominative, plural)

tasya – of that (tat, pronoun, neuter, genitive, singular)

apahartāraḥ - remover, plunderer (apa+hartḥ, agentive noun, masculine, nominative, plural)

śreyasaḥ - of the best (adjective, neuter, genitive, singular)

jīvitasya – of life (neuter, genitive, singular)

ca – and (indeclinable)

prādurbhūtaḥ - appeared, manifested (masculine, nominative, singular)

manuṣyāṇām – of men (masculine, genitive, plural)

antarāyaḥ - obstacle (noun, masculine, nominative, singular)

mahān – great (adjective, masculine, nominative, singular)

ayam – this (pronoun, (masculine, nominative, singular)

kaḥ - what, who (interrogative pronoun, masculine, nominative, singular)

syāt – shall be (verb, optative, 3^rd person, singular)

teṣāṃ - of them (pronoun, masculine, genitive, plural)

śamopāya – [śama+upāya] solution for pacifying, subduing  

iti – speech marker, indeclinable

uktvā – having said this (gerund, indeclinable, √vac)

dhyānam – meditation, concentration (neuter, accusative, singular)

āsthitāḥ - remained, settled in meditation (masculine, nominative, plural, passive past participle, ā√ sthā)

Caraka Saṃhitā Post 4 (1.1.8-13)

 

Caraka Saṃhitā Post 4 (1.1.8-13)

 

अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः ।

आत्रेयो गौतमः सांख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः ॥ C१,१.८

अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ ।

पारिक्षिर्भिक्षुर् आत्रेयो भरद्वाजः कपिञ्जलः ॥ C१,१.९

विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित् ।

गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिन्यौ वार्क्षिर् देवलगालवौ ॥ C१,१.१०

सांकृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः ।

बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनाव् उभौ ॥ C१,१.११

काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ ।

शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च ॥ C१,१.१२

शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः ।

वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः ॥ C१,१.१३

Aṅgiras, and Jamadagni, Vasiṣhṭha, Kaśyapa, Bhrigu, Atreya, Gautama, Sānkhya, Pulastya, Nārada, Asita, Agastya, and Vāmadeva, Mārkaṇḍeya and Aśvalāyana, Parīkṣhi, (the other) Atreya of the Bhikṣu order, Bharadwāja, Kapiñjala, Viśvāmitra and āśmaratha, Bhārgava, and Chyavana, Abhijit, Gārgya, Śāndilya, Kaundilya, Vākṣhiḥ, Devala, and Gālava, Sānkritya, Vaijavāpi, Kuśika, Bādarayana, Vadiśa, and Śaraloman, and both Kapya and Kātyāyana, Kānkaāyana, Kaikaśeya, Dhaumya, Mārīci, and Kaśyapa, Śarkarākṣa, Hiraṇyāksṣa, Lokākṣa, and Paingi, Śaunaka, and Śakuneya Maitreya, Maimatāyani, the Vaikhānasas, also the Vālakhilyas, and other great Rishis.

aṅgirā – (masculine, nominative, singular)

jamadagniḥ - (masculine, nominative, singular)

ca – and (indeclinable)

vasiṣṭhaḥ - (masculine, nominative, singular)

kaśyapaḥ - (masculine, nominative, singular)

bhṛguḥ ātreyḥ - (masculine, nominative, singular)

gautamaḥ - (masculine, nominative, singular)

sāṃkhyaḥ - (masculine, nominative, singular)

pulastyaḥ - (masculine, nominative, singular)

nāradaḥ- (masculine, nominative, singular)

asitaḥ - (masculine, nominative, singular)

agastyaḥ - (masculine, nominative, singular)

vāmadevaḥ - (masculine, nominative, singular)

ca – and (indelcinable)

mārkaṇḍeya+aśvalāyanau - (masculine, nominative, dual)

pārikṣiḥ -(masculine, nominative, singular)

bhikṣuḥ ātreyaḥ - (masculine, nominative, singular)

bharadvājaḥ - (masculine, nominative, singular)

kapiñjalaḥ - (masculine, nominative, singular)

viśvāmitra+āśmarathyau - (masculine, nominative, dual)

ca – and (indeclinable)

bhārgavaḥ - (masculine, nominative, singular)

cyavanaḥ - (masculine, nominative, singular)

abhijit - (masculine, nominative, singular)

gārgyaḥ - (masculine, nominative, singular)

śāṇḍilya+kauṇḍinyau - (masculine, nominative, dual)

vārkṣiḥ - (masculine, nominative, singular)

devala+gālavau - (masculine, nominative, dual)

sāṃkṛtyaḥ - (masculine, nominative, singular)

baijavāpiḥ -(masculine, nominative, singular)

ca – and (indeclinable)

kuśikaḥ - (masculine, nominative, singular)

bādarāyaṇaḥ - (masculine, nominative, singular)

baḍiśaḥ - (masculine, nominative, singular)

śaralomā - (masculine, nominative, singular)

ca – and (indeclinable)

kāpya+kātyāyanau - (masculine, nominative, dual)

ubhau – both (pronoun, masculine, nominative, dual)

kāṅkāyanaḥ - (masculine, nominative, singular)

kaikaśeyaḥ - (masculine, nominative, singular)

dhaumyaḥ - (masculine, nominative, singular)

mārīca+kāśyapau - (masculine, nominative, dual)

śarkarākṣaḥ - (masculine, nominative, singular)

hiraṇyākṣaḥ - (masculine, nominative, singular)

lokākṣaḥ - (masculine, nominative, singular)

paiṅgirevaḥ - (masculine, nominative, singular)

ca – and (indeclinable)

śaunakaḥ - (masculine, nominative, singular)

śākuneyaḥ - (masculine, nominative, singular)

ca – and (indeclinable)

maitreyaḥ - (masculine, nominative, singular)

maimatāyaniḥ  -(masculine, nominative, singular)

vaikhānasāḥ - (masculine, nominative, plural)

vālakhilyāḥ - (masculine, nominative, plural)

tathā – and, also (indeclinable)

cānye = ca+anye – and other(s) (pronoun, masculine, nominative, plural)

maharṣayaḥ - great rishis (masculine, nominative, plural)

 

Caraka Saṃhitā Post 3 (1.1.6-7)

 Caraka Saṃhitā - 1.1.6-7

विघ्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम् ।

तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् ॥ C१,१.६

तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः ।

समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे ॥ C१,१.७

अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः ।

When diseases appeared as impediments to penances, fasts, study, continence,  vows, and life, of embodied creatures, then great Rishis of righteous deeds, keeping compassion for all beings before them, assembled together on the auspicious side of Himavat.

 

vighnabhūtā yadā rogāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām /

tapopavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām // Car_1,1.6

tadā bhūteṣvanukrośaṃ puraskṛtya maharṣayaḥ /

sametāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśve himavataḥ śubhe // Car_1,1.7

One possible Anvaya

yadā tapa+upavāsa+adhyayana+brahmacarya+vrata+ āyuṣām  śarīriṇām  vighnabhūtāḥ rogāḥ prādurbhūtāḥ

tadā puṇyakarmāṇaḥ maharṣayaḥ bhūteṣu anukrośaṃ puraskṛtya himavataḥ śubhe pārśve sametāḥ

vighnabhūtāḥ - became obstacles (6^th case Tatpuruṣa, adjective for rogāḥ, masculine, nominative, plural)

yadā – when (indeclinable)

rogāḥ - diseases (masculine, nominative, plural)

prādurbhūtāḥ - appeared, became manifest (avyayibhāva, adjective rogāḥ masculine, nominative, plural)

śarīriṇām – of the embodied [beings] (masculine, genitive, plural)

tapa+upavāsa+adhyayana+brahmacarya+vrata+āyuṣām [Of the beings practicing] tapas, fasting, study, celibacy, vows and [their] life (dvandva, masculine, genitive, plural, adjective describing  śarīriṇām)

tadā - then

bhūteṣu – regarding, concerning beings (locative of reference, masculine plural)

anukrośaṃ - compassion, tenderness (masculine, accusative singular)

puraskṛtya – having kept before, putting before (indeclinable, gerund)

maharṣayaḥ - the great rishis (masculine, nominative, plural)

sametāḥ - gathered (passive past participle, sam-√I , masculine, nominative, plural

puṇyakarmāṇaḥ - they of pure deeds (bahuvrihi, adjective for the great rishis, masculine, nominative, plural_

pārśve – on the side (neuter, locative, singular)

himavataḥ - of the himavat mountain (masculine, genitive, singular)

śubhe – on the auspicious [side] (neuter, locative, singular) 

Caraka-Saṃhita Post 2 (1.1.4-5)

 Caraka-Saṃhita 1.1.4-5

 

ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तम् आयुर्वेदं प्रजापतिः ।

जग्राह निखिलेनादाव् अश्विनौ तु पुनस् ततः ॥ C१,१.४

अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम् ।

ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस् तस्माच्छक्रम् उपागमत् ॥ C१,१.५

Since the Science of Life, as declared by Brahman, was received by Prajapati in its entirety, the Aśvins then from him, from the Aśvins the illustrious Śakra alone had received (it), therefore, requested by the Rishis, Bharadwaja repaired to Śakra.

brahmaṇā hi yathāproktam āyurvedaṃ prajāpatiḥ /
jagrāha nikhilenādāv aśvinau tu punas tataḥ // Car_1,1.4
aśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ pratipede ha kevalam /
ṛṣiprokto bharadvājas tasmācchakram upāgamat // Car_1,1.5

 

brahmaṇā  - by brahman (instrumental, neuter, singular)

hi – indeed (indeclinable particle)

yathā – in this manner (indeclinable)

proktam = pra+uktam – proclaimed, taught (passive, past participle pra√vac)

āyurvedaṃ - Ayurveda (masculine, accusative, singular)

prajāpatiḥ - Prajapati (proper noun, masculine, nominative, singular)

jagrāha – grabbed, took, received (3^rd person, past perfect √grah)

nikhilena – entirely, completely (indeclinable, adverb)

ādau – in the beginning, first (masculine, locative, singular – ādi)

aśvinau  - The two Aśvins (masculine, nominative, dual)

tu – indeed, but (indeclinable particle)

punaḥ - again, further (indeclinable)

tataḥ - then (indeclinable)

aśvibhyāṃ - from the two Aśvins (masculine, ablative, dual)

bhagavān - – glorious, divine, venerable (adjective, masculine, nominative, singular, bhagavat)

Śakraḥ  - Indra (epithet, masculine, nominative, singular)

pratipede  - obtained, received (3rd person singular, past perfect 1 ātmanepada prati√pad )

ha -  indeed, verily (indeclinable particle)

kevalam – alone (indeclinable adverb)

ṛṣiproktaḥ - addressed by the ṛṣis

bharadvājaḥ- Bharadvaja (masculine, nominative, singular)

tasmāt – therefore (indeclinable)

Śakram – to Indra (masculine, accusative, singular)

upāgamat – went, approached ((3^rd person singular, aorist, upa√gam Class 1 parasmai pada)

When verses become a bit complex for beginners, I will propose an ‘anvaya’ (prose form) so that the verse can be understood more logically.

Ādau brahmaṇā hi yathāproktam āyurvedaṃ prajāpatiḥ nikhilena jagrāha; aśvinau tu punaḥ; tataḥ aśvibhyāṃ bhagavān Śakraḥ ha kevalam pratipede; tasmāt ṛṣiproktaḥ Bharadvājaḥ Śakram upāgamat // Car_1,1.4-5

Caraka-Saṃhitā Post 1 (1.1.1-3)

  

Caraka Saṃhitā: Sanskrit text, transliteration, grammar and translation

For the benefit of fellow Sanskrit students and for those interested in Ayurveda, I am undertaking this labour of love. Living at the source is the theme of my blog. And this offering is no different. Learn Sanskrit and access the original text personally – till then, these posts are trainer wheels!

The format is the same as #SanskritAppreciationHour (for those of you who remember it!), but not interactive in real time. Please feel free to tweet @RohiniBakshi with queries.

The order followed for this project is – Sanskrit text, followed by an English translation for ease. Then follows a transliteration of the Sanskrit and finally a word-by-word grammatical analysis to support the translation.

The Sanskrit text has been taken from Upendra Nath Sen’s Charaka Samhita (https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.322332/page/n77/mode/2up)

The English Translation is of Kaviraj Avinash Chandra Kaviratna (https://archive.org/details/BIUSante_47357/page/n9/mode/2up)

The transliteration is from GRETIL (https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/6_sastra/7_ayur/caraka_u.htm)

The grammatical exposition is my own. I welcome corrections and comments.

Please note that verse numbers vary in different editions, but the text is the same.

  

अथातो दीर्घंजीवितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ C१,१.१

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ C१,१.२

So then we will explain the lesson about Longevity. Even this was said by the illustrious son of Atri.

athāto dīrghaṃjīvitīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_1,1.1

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ // Car_1,1.2

atha – now (indeclinable)

ataḥ - therefore, from this (indeclinable)

dīrgham – long (adjective, accusative masculine, singular)

jīvitīyam  - concerning life/as it should be lived (adjective, accusative, masculine, singular)

adhyāyam – chapter (noun, masculine, accusative, singular)

vyākhyāsyāmaḥ - we (will) tell (verb vi+ā√khyā, Class 2, parasmai pada, 1^st person, plural, future tense)

iti – thus, in this manner (indeclinable)

ha – indeed, assuredly (indeclinable, emphasizing particle)

sma – surely, indeed (indeclinable)

āha – he/she/it said (3^rd person singular of√ah)

bhagavān – glorious, saint, divine, venerable (adjective, masculine, nominative, singular, bhagavat)

atreyaḥ - descendant of Atri (patronym, masculine, nominative, singular)

 

दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत् ।

इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम् ॥ C१,१.३

Desirous of long life, Bharadwaja of austere penances repaired to the supreme deity Indra, regarding him worthy of court.

dīrghaṃ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat /
indramugratapā buddhvā śaraṇyamamareśvaram // Car_1,1.3

dīrghaṃ - long (adjective, neuter, accusative, singular)

 jīvitam – duration of life (noun, neuter, accusative, singular)

anvicchan – desiring (present participle, anu+ √iṣ, nominative, masculine, singular)

bharadvājaḥ – Bharadvāja (proper noun, masculine, nominative, singular)

upāgamat – went, approached (3^rd person singular, aorist, upa√gam Class 1 parasmai pada)

indram – Indra (proper noun, masculine, accusative, singular)

ugratapā – he whose tapas is formidable, austere (bahuvrihi compound, adjective for Bharadvāja, masculine, nominative, singular)

buddhvā – knowing, considering (gerund, indeclinable from √budh, 1PP)

śaraṇyam – yielding help (noun/adjective, masculine, accusative, singular – for Indra)

amareśvaram – Lord of the immortals (6^th case tatpuruṣa, describing Indra)

संस्कृतं किमर्थम् आवश्यकम् ?

संस्कृतं किमर्थम् आवश्यकम् ? केन वा सरल-प्रकारेण एतत् शिक्षितुं शक्यते?

                           ...    डॉ.बलदेवानन्द-सागरः

      संस्कृत-विषये कश्चन मां पृच्छति यत् किमर्थं संस्कृतम् आवश्यकम् ? अथवा साम्प्रतम् एकविंशे शताब्दे संस्कृतस्य किं नाम उपयोगित्वम्? तदा अहन्तु इदमेव उत्तरामि यत् यथा जीवनार्थं जलं श्वसनं चावश्यके भवतः तद्वदेव अस्माकं भारतीयानां सनातन-वैदिक-धर्मावलम्बिनां च कृते संस्कृतानुसरणं संस्कृताङ्गीकरणं संस्कृतावलम्बनं चावश्यकम् |

      विषयेsस्मिन् नात्र मम कश्चन दुराग्रहः | अहन्तु अनुभवाधारेण वदामि | आकाशवाण्यां दूरदर्शने च संस्कृत-वार्ता-प्रसारणनिरते एतावति ४५-वर्षावधिके काले अनेके तादृशाः अनुभवाः अभवन् यत् नाहं संस्कृत-वार्ता-प्रसारकः अभविष्यं चेत् ममास्तित्वमेव नाभविष्यत् | ‘अस्माकं भारतीयानां सनातन-वैदिक-धर्मावलम्बिनां च कृते संस्कृतानुसरणं...’ इत्यत्र ‘सनातन-वैदिक-धर्मावलम्बिनां’ इति शब्दाः साशयं लिखिताः सन्ति |

      कश्चन एवमपि प्रष्टुं शक्नोति यत् किं ये भारतीयाः न सन्ति वा वैदिक-सनातन-धर्मावलम्बिनो नैव भवन्ति, किं ते जीवितुं वा श्वसितुं वा नैव शक्नुवन्ति? अवश्यम्, नात्र कश्चन सन्देह-लेशोsस्ति | परन्तु येन विधिना वयं भरत-वंशिनः आर्य-श्रेष्ठाः देवपूज्याः जगद्गुरु-पदवी-धारिणः च सन्तः सम्पूर्ण-जगतः शुभाकाङ्क्षिणः च भवन्तः सुदीर्घ-काल-पर्यन्तां विश्वजनीन-यात्रां वा लोक-लोकोत्तर-यात्रां विहितवन्तः, तदेव वैशिष्ट्यम् अस्मदीयम् | अत एव अस्माकं भारतीयानां सनातन-वैदिक-धर्मावलम्बिनां च कृते संस्कृतानुसरणं संस्कृताङ्गीकरणं संस्कृतावलम्बनं चावश्यकम् |

इतोऽपि अनेकानि अपराणि कारणानि सन्ति यानि अस्मान् तथ्यमिदं दृढतया स्वीकर्तुं प्रेरयन्ति यत् संस्कृतं विना अस्माकम् इतरत् प्रेयः श्रेयः  चाभिज्ञानं नैवास्ति |

      नात्र केवलं संस्कृत-महिम्नो गानम् अभीष्टं मम | अहन्तु केवलं निजानुभवाधारेण विवच्मि | जगति साम्प्रतं स्फुटमिदं तथ्यं यत् महर्षेः पतञ्जलेः अष्टाङ्ग-योगाभ्यासः सर्वेषामपि लाभाय कल्पते, तद्वद् आयुर्वेदानुसरणं समेषामपि कृते लाभप्रदम् | भवेद्वा सः भारतीयो वा भारतीया आहोस्वित् वैदेशिको वा वैदेशिकी | सर्वेषामपि कृते संस्कृताध्ययनं योगायुर्वेदवदेव परमं लाभप्रदम् |

      संस्कृतमधिकृत्य स्वामिना विवेकानन्देन उक्तमस्ति यत्

संस्कृतशब्दानां प्रौढिः मधुरिमा अर्थसम्पुष्टिः च अन्यभाषाशब्दानां न

सन्त्येव इति | बौद्धमतस्य अधःपतनस्य एकं कारणम् अपि तेषां

संस्कृतावगणनम् एव | राष्ट्रपुरोगतये भरणसारथ्यं कर्तुं संस्कृतज्ञाः एव

शक्ताः इति | महर्षि-अरविन्द-लोकमान्य-टिळक-स्वामिचिन्मयानन्द-

श्रीरामचन्द्रडोंगरे-मोरारीबापू-रमेशभाई-ओझा-अमृतानन्दमयीत्यादिभिः अनेकैः आचार्यैः अनेकैः वाक्यैः अनेकेषु सन्दर्भेषु च संस्कृताध्ययनस्य अनिवार्यत्वं प्रस्तुतम् | डॉ. मैक्समूलर-गेथे-प्रभृतयः पाश्चात्यविपश्चितः अपि संस्कृताध्ययनस्य महत्वं सुतरां  प्रतिपादितवन्तः|

      एनां भाषां विना अथर्ववेदतः आरब्धस्य आयुर्वेदस्य सुष्ठु

अध्ययनम् असाध्यम् | ज्यौतिषे महाशास्त्रे संस्कृतेतरच्छात्राणां

प्रवेशाधिकारः नास्ति | वेदान्तादिसकलशास्त्राणाम् अध्ययनाय

संस्कृतमनिवार्यम् | काव्यरसास्वादकैः अवश्यम् अध्येयं भवति संस्कृतम्|

भाषान्तरानुवादाभ्यां यत् पठनं भवति तत्तु पूर्णास्वादने रसभङ्गहेतुत्वेन

समुपकल्प्यते | भूभृत् शब्दस्य भूमिं भरति इति शब्दार्थः

शास्त्रतत्त्वार्थश्च अनुवादे उक्तेन माउण्टेन् [mountain] इति शब्देन

कथं ज्ञातुं शक्यते ? यया भाषया लिखितं तया एव पठनीयं भवति

काव्यम् | उत्तमोत्तम-काव्यानि संस्कृते एव सन्ति यानि अपठित्वा

काव्यास्वादनं पूर्णं न भवति | अतः संस्कृतं काव्यास्वादकैः अपि

पठनीयम् | भारतेतिहासं ज्ञातुं ये इच्छन्ति तेषां प्रबलं साधनम् एषा एव

भाषास्ति | तैः वेदेतिहास-पुराणादीनाम् आश्रयः करणीयः। शास्त्रकारैः

तन्त्रज्ञैः भाषाशास्त्रज्ञैः च संस्कृताध्ययनेन महान् लाभः अधिगम्यते इति

समुदीरितं नैकत्र | सर्वोपरि व्यक्तित्वविकासेच्छुः यः सोऽपि

संस्कृताध्ययनशीलः स्यात् ।

      एषः विज्ञानस्य तन्त्रज्ञानस्य च युगः । अस्य महादानं कम्प्यूटर्-यन्त्रम् । तत्रापि अतितरां समुपयोगिनी सहजभाषा संस्कृतभाषा

एवेति तज्ज्ञानाम् अभिमतम् । महामुनेः पाणिनेः काले तादृशं वा

किञ्चित् कम्प्यूटरयन्त्रम् आसीत् इति चिन्तनमुद्दीपयति तस्य सूत्रशैली

। अहं स्वीयेषु ‘संस्कृतं पठ : आधुनिको भव [Learn Sanskrit : Be

Modern] – इति शृङ्खला-व्याख्यानेषु पौनःपुनिकं सबलञ्च कथयामि

यत् महामुनिना पाणिना संस्कृत-व्याकरणं शब्दानुशासनत्वेन व्यापकं

सुव्यवस्थितं गणितात्मकं वैज्ञानिकम् अनुशासनात्मकं च विधातुम्

‘अष्टाध्यायी’ति ‘सोफ्टवेयर’-निर्माणं कृतम् |      

      एवं च, संस्कृति-साहित्य-विज्ञान-तन्त्रज्ञानादिषु सर्वत्र विराजमाना

संस्कृतभाषा स्वाभिमानं स्वाश्रयं स्वराष्ट्रस्नेहं सहिष्णुतां संस्कृतिं

सम्पत्तिं च सततं सम्वर्द्धयति । अत एव संस्कृतं राष्ट्रस्य प्राणवायुः

सनातनधर्मस्तु राष्ट्रस्य जीवात्मा चेति कथ्यते । भारतराष्ट्रस्य अस्मिता

रक्षणीया चेत् संस्कृताध्ययनं हि परमावश्यकम् । महामुनिना

पतञ्जलिना व्याकरण-महाभाष्ये प्रोक्तम् - "एकः शब्दः सम्यग् ज्ञातः

सुप्रयुक्तः च स्वर्गे लोके च कामधुक् भवति” इति प्रमाणेनैव

संस्कृताध्ययनस्य महत्त्वं समुपयोगित्वञ्च सरलतया अवगन्तुं शक्यते |

      साम्प्रतं प्रश्नः समुदेति यत् केन वा सरल-प्रकारेण एतत् शिक्षितुं

शक्यते? अस्तु, प्राचीना अध्ययन-शैली तु प्रायेण गुरुकुल-पद्धतिरेव

आसीत् | गच्छता कालेनात्र अनेकविधं परिवर्तनं जातं जीवन-पद्धतौ

शिक्षा-पद्धतौ च | एवमपि वक्तुं शक्यते यत् साम्प्रतं संस्कृत-शिक्षणं

पूर्व-कालापेक्षया सरलतरं सञ्जातम् | सामान्यतया संस्कृत-शिक्षणं हि

पारम्परिक-संस्कृत-पाठशालासु, वैदिक-पाठशालासु, विद्यालयेषु,

महाविद्यालयेषु, विश्व-विद्यालयेषु च विधीयते एव | परञ्च साम्प्रतिके

समुन्नते सूचना-प्रविधि-काले सङ्गणक-अन्तर्जाल-माध्यमेन अध्ययन-

अध्यापनयोः परिधिः व्यापकतरः सुगमश्च सम्वृत्तः | वयं साम्प्रतम्

अनेकविधैः विद्युदाणविकैः [electronic] बह्वायाम-युतैः सञ्चार-

माध्यमैः [multi-media] सामाजिक-सञ्चार-माध्यमैः [social media]

चापि संस्कृत-शिक्षणं कर्तुं पारयामः | अधुनातनैः समुपायैः [यथा-

युट्युब्-ह्वाट्स्-अप्-फेसबुक्-ट्विटर्-इन्स्ट्राग्राम्-ऑन्लाइन[सद्यस्कः]-

वेब्साइट्-ब्लॉग-प्रभृति-समुपकरणैः] सरलतया संस्कृतं शिक्षतुं शक्नुमः |               

           

           *****      *****      *****                        

                                

                               -   डॉ.बलदेवानन्दसागरः